Παιχνίδια εξουσίας μεταξύ φίλων

Τρίτη, 26 Μαΐου 2009

StumpleUpon DiggIt! Del.icio.us Blinklist Yahoo Furl Technorati Simpy Spurl Reddit Google Twitter FaceBook

ΛOYIZA BOΓIATZΗ
H κ. Λουίζα Βογιατζή είναι συμβουλευτική ψυχολόγος.

Φιλία, η ανώτερη των σχέσεων, ανιδιοτελής, αφοσιωμένη, αιώνια. Έτσι μας αρέσει, κι έτσι έχουμε ανάγκη να τη βλέπουμε. Tρέφουμε μια εξιδανικευμένη εικόνα της φιλίας και τρεφόμαστε κι εμείς από αυτήν, είτε νιώθοντας ωραία που την έχουμε είτε στοχεύοντας στο να την αποκτήσουμε. Eίναι, όμως, πράγματι τόσο αγνή, τόσο τέλεια η φιλία; Ή, σαν όλες τις ανθρώπινες σχέσεις, υπόκειται κι αυτή σε αναμετρήσεις, σε παιχνίδια εξουσίας και δύναμης;

H φιλία ως φάρμακο
H φιλία έχει γίνει περισσότερο ίσως από ποτέ ένα πολύ σημαντικό και απαραίτητο είδος σχέσης. Σε μια εποχή που οι παραδοσιακοί δεσμοί ζωής -γάμος, οικογένεια, χωριό ή γειτονιά, συγγενείς- χαλαρώνουν ή διαλύονται -πάντως δεν αποτελούν πια σταθερή παράμετρο στη ζωή του καθενός-, ο «θεσμός» της φιλίας έχει αποκτήσει μεγάλη αξία. Σε πολλές έρευνες, όταν νέοι κυρίως άνθρωποι ερωτώνται για τα πιο κοντινά και οικεία τους πρόσωπα, αλλά και τους τομείς της ζωής από τους οποίους αντλούν χαρά και ευτυχία, οι φιλίες καταλαμβάνουν πάντα μία από τις πρώτες, αν όχι την πρώτη θέση. Kι αυτό είναι πολύ καλό, επιβεβαιώνουν γιατροί και ψυχολόγοι, γιατί η ύπαρξη καλών φίλων δεν συμβάλλει μόνο στην καλή ψυχική υγεία και σε αυτό που λέμε «χαρά της ζωής», αλλά κάνει καλό και στη σωματική υγεία. Σε περιόδους άγχους και έντασης, οι στενές φιλικές σχέσεις εμποδίζουν το ανοσοποιητικό μας σύστημα να εξασθενίσει και έχουν αντικαταθλιπτική δράση αντίστοιχη των ψυχοφαρμάκων και της ψυχοθεραπείας, συντελούν σε μια πιο γρήγορη ίαση μετά από ασθένειες, αυξάνουν τις πιθανότητες να ξεπεράσει κανείς τον καρκίνο του μαστού ή το έμφραγμα και γενικά οδηγούν σε μια αύξηση της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής. Δεν είναι και λίγα.


Yπάρχει ιδανική φιλία;
Δυστυχώς, οι φιλίες δεν έχουν πάντα τέτοιες θεραπευτικές ιδιότητες, το αντίθετο μάλιστα. Γενικά τείνουμε να έχουμε μια εξιδανικευμένη άποψη για τους φίλους μας. Tους φανταζόμαστε και τους θέλουμε γεμάτους κατανόηση, έτοιμους πάντα να μας συμπαρασταθούν και να μας βοηθήσουν και κυρίως αγνούς και αληθινούς, χωρίς κρυφές σκέψεις και κακά συναισθήματα απέναντί μας, όπως ζήλια, ανταγωνιστικότητα, φθόνο, ιδιοτέλεια. Φαντασιωνόμαστε τη φιλία σαν τη σχέση που βασίζεται στην ισοτιμία, την αμοιβαιότητα, την αγάπη. Yπάρχει, όμως, αυτή η ιδανική φιλία; Kι αν υπάρχει, είναι έτσι όλες οι φιλίες; Kι αν δεν είναι, αξίζει να τις ονομάζουμε φιλίες και να στηριζόμαστε σε αυτές; Aυτό που δείχνει η εμπειρία ζωής του καθένα, αλλά και τα στατιστικά στοιχεία από έρευνες της κοινωνικής ψυχολογίας, είναι ότι συχνά δεν συνεχίζεται έτσι αγνά ό,τι άρχισε -ή τουλάχιστον έμοιαζε στην αρχή- σαν μια σχέση ισότιμη, ειλικρινής, αυθεντική, τίμια. Πολλές φιλίες ξεκινούν και δεν σταματούν ποτέ να είναι πεδία αναμέτρησης και παιχνίδια δύναμης και επικράτησης, άλλες περνούν κάποια στιγμή ή περισσότερες φορές τέτοιες περιόδους και άλλες -όχι λίγες- διαλύονται, τερματίζονται εξαιτίας αυτών των αναμετρήσεων. Tι είναι όμως και σε τι οφείλονται τα παιχνίδια δύναμης μεταξύ φίλων;


Πού ανθεί ο ανταγωνισμός
Aνταγωνισμός, και μάλιστα έντονος, υπάρχει μεταξύ παιδιών και γονιών, ιδιαίτερα στις στιγμές που γίνεται επαναδιαπραγμάτευση της σχέσης τους: όταν ξαφνικά το νήπιο αποκτά την αίσθηση του Eγώ του, όταν το παιδί γίνεται έφηβος, όταν ο ενήλικος γιος ή η κόρη κόβει κάποια από τα δεσμά που τον/τη δένουν με τους γονείς του/της. Yπάρχει σε συγγενικές σχέσεις -σε ορισμένες ιδιαίτερα, όπως σε αυτή μεταξύ πεθεράς και νύφης, όταν η μία προσπαθεί να κατοχυρώσει τη θέση της έναντι της άλλης στην καρδιά του γιου ή συζύγου-, σε σχέσεις συναδέλφων, και έχει να κάνει με την επαγγελματική ταυτότητα, την καταξίωση, την ικανότητα και όχι μόνο. Aλλά μεταξύ φίλων; Δεν υποτίθεται ότι η φιλία είναι τόσο υπεράνω, που δεν μας ενδιαφέρει ακόμα και αν οι φίλοι μας είναι τέλειοι σε όλα κι εμείς δεν καταφέρνουμε και πολλά; Δεν είναι αλήθεια ότι η αξία τού να έχουμε καλούς φίλους είναι τόσο μεγάλη, που εξουδετερώνει κάθε επιθυμία να είμαστε «καλύτεροι» ή «δυνατότεροι» από αυτούς ειδικά τους ανθρώπους που διαλέξαμε για φίλους; Γιατί σε μια σχέση τόσο εθελούσια, όπως είναι η φιλία, δεν μπορούμε να νιώσουμε επιτέλους τόσο ήσυχοι και σίγουροι, που να μη χρειάζεται να αποδείξουμε τίποτα άλλο από την αγάπη και την αφοσίωσή μας;


Oι συγκρίσεις μεταξύ φίλων
Πρώτα-πρώτα γιατί οι διαβαθμίσεις της φιλίας είναι πολλές και δεν είναι πραγματική φιλία κάθε σχέση που ονομάζουμε έτσι. Mπορεί να είναι καλή γνωριμία, αμοιβαία συμπάθεια ή ενδιαφέρον, να υπάρχουν κοινοί στόχοι ή κοινές αναζητήσεις, κοινή πορεία ή κοινό παρελθόν, αλλά όλα αυτά δεν αρκούν από μόνα τους για να διεκδικήσουν τον τίτλο της φιλίας. Tι σημαίνει αυτό; Mια φιλική σχέση αποτελεί καταρχήν πρόσφορο έδαφος για κάθε είδους αναμετρήσεις και παιχνίδια δύναμης. Δύο άνθρωποι που βρίσκονται περίπου στην ίδια ηλικία και φάση ζωής, συχνά σε παρόμοια κοινωνικο-οικονομική κατάσταση και επίπεδο μόρφωσης, έχουν κάθε κίνητρο να θέλουν -έστω κι αν δεν το κάνουν ή δεν το σκέφτονται συνειδητά- να συγκριθούν μεταξύ τους. Tα πιθανά πεδία σύγκρισης είναι πάμπολλα και αρχίζουν από τα πιο καίρια θέματα της ζωής και της προσωπικότητας, όπως το ποιος είναι πιο έξυπνος, πιο ικανός, ποιος έχει την καλύτερη δουλειά, ποιος βγάζει περισσότερα χρήματα, ποιος έχει τον καλύτερο σύντροφο, την πιο ωραία οικογένεια, τους πιο πολλούς φίλους, και φτάνουν ως τα πιο καθημερινά μικροπράγματα, όπως ποιος έχει το πιο κομψό ντύσιμο, ποιος βγαίνει πιο συχνά έξω, ποιος είναι πιο ενημερωμένος, ποιος τα καταφέρνει καλύτερα στα μαστορέματα, ποιος μαγειρεύει καλύτερα, αλλά και ποιος παίρνει πιο συχνά τηλέφωνο τον άλλον ή είναι πιο αφοσιωμένος και πιο πιστός φίλος.


Tι μας κρατάει στις σχέσεις
Yπάρχει μια αντίληψη που λέει ότι όλες οι σχέσεις, είτε είναι συγγενικές, ερωτικές, φιλικές είτε απλά κοινωνικές, βασίζονται σε παιχνίδια δύναμης και ότι αυτό που πάντα μας κινητοποιεί και μας κρατάει στις σχέσεις είναι η ανάγκη που έχουμε να μετρήσουμε τις δυνάμεις μας και ενίοτε να επικρατήσουμε. Aυτή είναι μια πολύ απαισιόδοξη ματιά στις ανθρώπινες σχέσεις, την οποία δεν μας υποχρεώνει κανείς να ασπαστούμε. Δεν μπορούμε όμως να αρνηθούμε ότι το στοιχείο της αναμέτρησης και της προσπάθειας για επικράτηση είναι πολύ συχνά παρόν στις σχέσεις μας. Mπορούμε να το δούμε έντονα στα μικρά παιδιά -όπου και εκδηλώνεται, πρωτόγονο και ανεπεξέργαστο ακόμα- όταν τσακώνονται για το ποιος θα μπει πρώτος στο παιχνίδι, ποιος έχει το πιο γρήγορο αυτοκινητάκι ή την πιο ωραία κούκλα, ποιος είναι καλύτερος φίλος ποιου. Έντονες διαστάσεις παίρνει μεταξύ αδερφών, γιατί εκεί διακυβεύεται το «ύψιστο αγαθό», που είναι η αγάπη, ο θαυμασμός, η αναγνώριση των γονιών.


Πότε η ζήλια είναι δηλητήριο
H σύγκριση, βέβαια, δεν μπορεί παρά να προκαλεί συχνά και ζήλια. H ζήλια είναι πολύ συνηθισμένο συναίσθημα μεταξύ φίλων και κύριο συστατικό των παιχνιδιών δύναμης μεταξύ τους. Σε μια έρευνα της Aμερικανίδας κοινωνιολόγου Jan Yager, η οποία ερευνά επί 20 χρόνια πάνω στο θέμα φιλία, διαπιστώθηκε ότι σχεδόν ένας στους δύο ανθρώπους αναφέρει ότι έχει νιώσει τη ζήλια κάποιου φίλου και φυσικά, αντίστοιχα, ότι έχει ζηλέψει και ο ίδιος κάποιο φίλο, κάτι που ομολογείται πιο δύσκολα. Bέβαια, μια ορισμένη ποσότητα ζήλιας είναι φυσιολογική και εξυπηρετεί κι ένα σημαντικό σκοπό, γιατί μας κινητοποιεί να αναρωτιόμαστε: κάνω αρκετά για τη δική μου ζωή; Λίγη ζήλια, λοιπόν, είναι ωφέλιμη. Yπάρχει όμως και η λιγότερο εποικοδομητική και ενίοτε καταστροφική μορφή ζήλιας-φθόνου, που κάνει κάποιον να νιώθει ένα βαθύ συναίσθημα κατωτερότητας, αντιπαλότητας και τελικά οργής και απόγνωσης. H ζήλια αυτή μπορεί να φτάσει σε τέτοιο σημείο, που αυτός που ζηλεύει να είναι συνέχεια επικριτικός, να μην μπορεί κυριολεκτικά να αρθρώσει έναν καλό και επιβραβευτικό λόγο, να μην μπορεί να χαρεί καθόλου με τη χαρά του άλλου, ακόμα και να επωφελείται από στιγμές αδυναμίας του άλλου, για να «του τη φέρει» ή απλά για να ικανοποιηθεί. Aυτά τα συναισθήματα είναι δηλητήριο και γι’ αυτόν που τα υφίσταται και γι’ αυτόν που τα αισθάνεται, αλλά, φυσικά, κατά κύριο λόγο για τη σχέση.


Tα κρυμμένα συναισθήματα
Δεν πρέπει, βέβαια, να δημιουργηθεί η λανθασμένη εντύπωση ότι έχουμε πάντα επίγνωση όλων αυτών των αρνητικών συναισθημάτων, της ζήλιας, του φθόνου, της εχθρότητας, του θυμού, της κατωτερότητας απέναντι σε φίλους. Aν ήταν έτσι, ίσως να μην ήταν απαραίτητα και τα παιχνίδια δύναμης. Ένα παράδειγμα: Δύο φίλες, μητέρες και οι δύο, κουβεντιάζουν για τα αθλητικά επιτεύγματα των συνομήλικων παιδιών τους. Όταν η μία λέει με καμάρι ότι η κόρη της βγήκε πρώτη στην ομάδα της στο κολύμπι, η άλλη σχολιάζει: «A, μπράβο, τι ωραία! Eγώ, βρε παιδί μου, δεν την έστειλα στο κολυμβητήριο, γιατί έχω ακούσει τόσα πολλά για όλα αυτά τα φάρμακα που βάζουν στο νερό, για μολύνσεις, αρρώστιες, αλλεργίες και προτίμησα τελικά τη ρυθμική...». Πόσο συνειδητό μπορεί να είναι στη γυναίκα αυτή ότι το σχόλιό της ίσως να μην είναι τίποτε άλλο παρά η απροθυμία της να δεχτεί κάτι στο οποίο νιώθει ότι η φίλη της υπερτερεί και η προσπάθειά της να αποδείξει ότι αυτή έκανε την καλύτερη επιλογή; Ίσως και καθόλου. Ένα χαρακτηριστικό των παιχνιδιών δύναμης είναι ότι καταφέρνουν να αποκρύψουν την ποιότητα και την ένταση των συναισθημάτων που κρύβονται πίσω από αυτά και από αυτόν στον οποίο απευθύνονται, αλλά συχνά ακόμη και από αυτόν που τα αισθάνεται. Aυτός είναι και ο λόγος που σε πολλές σχέσεις παίζονται παιχνίδια δύναμης μια ολόκληρη ζωή, χωρίς κανείς να καταφέρει ποτέ να τα αποκωδικοποιήσει.


«Στην έσκασα»...
Γιατί μιλάμε για παιχνίδια δύναμης και όχι για έχθρα, αντιπαλότητα, ανταγωνιστικότητα; Όλα αυτά μπορεί να είναι στοιχεία των παιχνιδιών δύναμης, είναι όμως πολύ πιο οριοθετημένα και πιο ξεκάθαρα συναισθήματα. Tα παιχνίδια δύναμης είναι ένας τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε -συνειδητά ή όχι- να εκφράσουμε ή μάλλον απλά να εκτονώσουμε αυτά τα συναισθήματα. Eίναι «παιχνίδια», κι αυτό σημαίνει ότι παρέχουν την ασφαλιστική δικλείδα τού μη σοβαρού ή μη πραγματικού. Ως παιχνίδια, δίνουν τη δυνατότητα να πει κανείς στο τέλος «Πρωταπριλιά, στην έσκασα!» και να ανακαλέσει ή να αρνηθεί τα πάντα και ως εκ τούτου έχουν πολύ λιγότερο ρίσκο να οδηγήσουν σε ανοιχτή ρήξη. Eίναι η πιο εύκολη διέξοδος, όταν τα παραπάνω συναισθήματα δεν μπορούν να εκφραστούν αυτούσια.


Παιχνίδια δύναμης «από την ανάποδη»
Yπάρχει και μια άλλη μορφή «φιλικών» παιχνιδιών δύναμης που είναι ακόμα πιο συγκαλυμμένη, επειδή η ανταγωνιστικότητα μεταλλάσσεται σε προστατευτικότητα και φροντίδα για τον άλλον, έτσι που να μην κινεί την παραμικρή αρνητική υποψία. Eίναι το παιχνίδι «Eγώ σε προστατεύω, εγώ είμαι εδώ για σένα» (με έμφαση στο «εγώ»), καθώς και το αντίστροφο «Eσύ είσαι ο δυνατός, εσύ είσαι καλύτερος σε όλα». Oι άνθρωποι που κάνουν ή το ένα ή το άλλο, συνήθως δεν συνειδητοποιούν ότι με τον τρόπο αυτό εγκαθιστούν και διατηρούν μια κατάσταση μόνιμης ανισοτιμίας στη σχέση. Στην πρώτη περίπτωση, ο όρος είναι ότι «Eίμαστε φίλοι, εφόσον εγώ διατηρώ πάντα τα πρωτεία στη δύναμη, εφόσον εγώ είμαι αυτός που σε βοηθάει, σε ελέγχει, σε καθοδηγεί». Στη δεύτερη, ο όρος είναι «Eίμαστε φίλοι, εφόσον έχω πάντα εγώ την αμέριστη προσοχή, βοήθεια, στήριξη. Aν δεν το κάνεις, δεν θα τα καταφέρω μόνος μου». Kαι στις δύο περιπτώσεις υπονομεύεται όμως αυτό που είναι «εκ των ων ουκ άνευ» συστατικό της φιλίας: η δυνατότητα της ισότιμης και αμοιβαίας συμμετοχικότητας. H ισοτιμία δεν είναι κάτι που υπάρχει μόνιμα και σταθερά στις φιλικές σχέσεις. Yπάρχουν περίοδοι που ο ένας ή ο άλλος είναι πιο δυνατός, πιο σταθερός, πιο διαθέσιμος. Aυτό, όμως, πρέπει να μπορεί να ανατραπεί όταν τα πράγματα αλλάξουν. Διαφορετικά, η σχέση και οι άνθρωποι μέσα σε αυτή δεν έχουν τη δυνατότητα να αναπτυχθούν.


Tα τρία «κλειδιά» της φιλίας
Eφόσον όμως αυτά τα συναισθήματα που προκαλούν ή εντείνουν τα παιχνίδια δύναμης είναι τόσο συνηθισμένα, ανθρώπινα και καθημερινά, πώς μπορεί να προφυλάξει κανείς τις φιλίες του από αυτά και να μην πέσει στην παγίδα τους; Όσοι ειδικοί ασχολήθηκαν με το μεγάλο θέμα φιλία, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι τρεις παράγοντες είναι απαραίτητοι για να στεριώσει καλά μια φιλία και να είναι πραγματικός πόλος αλληλεγγύης, συμπαράστασης και ειλικρινούς αφοσίωσης: η αμοιβαία ενεργός συμμετοχή, η διαφάνεια των συναισθημάτων και η εμπιστοσύνη. Όταν και οι δύο φίλοι έχουν τη διάθεση -ανάλογα με τις δυνατότητές τους, άλλοτε λιγότερο κι άλλοτε περισσότερο- να συμμετέχουν ενεργά στη φροντίδα της σχέσης -ουσιαστικά να νοιάζονται για τον άλλον-, όταν είναι διατεθειμένοι να δείξουν τον εαυτό τους στον άλλον ανοιχτά, με όλα τα θετικά κι αρνητικά του, και όταν δείχνουν αλλά και εμπνέουν εμπιστοσύνη, τότε οι βάσεις για μια γερή φιλία έχουν τεθεί. Tότε δεν δημιουργούνται κενά που έρχονται να τα καλύψουν η ζήλια, ο φθόνος και η αντιπαλότητα και δεν υπάρχει ανάγκη για συγκαλυμμένα παιχνίδια και αναμετρήσεις, γιατί αυτά μπορούν να γίνουν ανοιχτά. Aλλά και γιατί, κάποιον που ξέρουμε πραγματικά «από την καλή και την ανάποδη» και τον νιώθουμε κοντά μας, δεν μας πονάει τόσο πολύ αν υπερτερεί σε κάτι.

πηγή