Η απάθεια του θεατή

Κυριακή, 2 Ιανουαρίου 2011

StumpleUpon DiggIt! Del.icio.us Blinklist Yahoo Furl Technorati Simpy Spurl Reddit Google Twitter FaceBook

apathiaΓράφει η ΑΡΤΕΜΙΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ, BSc (Hons), MSc σύμβουλος ψυχολόγος και συνθετική θεραπεύτρια, www.artemisantoniou.com

Αυτό το άρθρο έχει σκοπό να δώσει βασικές και χρήσιμες πληροφορίες σε όσους ενδιαφέρονται να μάθουν περισσότερα για το κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο που οι κοινωνικοί ψυχολόγοι ονομάζουν και είναι γνωστό ως «απάθεια του θεατή».

Ετυχε ποτέ να ακούσεις ιστορίες π.χ. για την αδιαφορία που μπορεί να δείχνουν πολλοί περαστικοί σε έναν πολυσύχναστο δρόμο σε έναν άνθρωπο που μόλις έπεσε στο πεζοδρόμιο; Ή για την ομήγυρη που δημιουργείται γύρω από έναν τσακωμό στο δρόμο ή γύρω από ένα ατύχημα όπου οι άνθρωποι παρακολουθούν τι συμβαίνει, αλλά κανείς δεν φαίνεται να επεμβαίνει ή ακόμα να καλεί έγκαιρα σε βοήθεια; Εχεις ίσως ποτέ εσύ ο/η ίδιος/-α βρεθεί σε μια τέτοια θέση θεατή αναρωτώμενος/-η μετά αν θα μπορούσες να είχες κάνει κάτι;

*Τι είναι η απάθεια του θεατή;

Είναι το κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο του να μην παρεμβαίνει ένας άνθρωπος ή ομάδα ανθρώπων σε μια κατάσταση όπου κάποιος άλλος ή άλλοι άνθρωποι χρειάζονται βοήθεια. Ερευνες έχουν δείξει ότι υπάρχει η τάση ένας άνθρωπος όταν είναι μόνος του να τείνει να βοηθήσει περισσότερο από το όταν βρίσκεται μέσα σε μια ομάδα ανθρώπων. Για ποιο λόγο πιστεύεις ότι μπορεί να συμβαίνει αυτό;

Μερικά παραδείγματα:

Απάθεια του θεατή είναι το να αφήσεις ένα φίλο να οδηγήσει μεθυσμένος. Απάθεια του θεατή, επίσης, είναι να μην αντιμετωπίσεις ή να μη βοηθήσεις ένα συνάδελφο που βλέπεις ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί καλά στη δουλειά του λόγω αρνητικού στρες, υπερκόπωσης ή κάποιου είδους εξάρτησης.

Απάθεια του θεατή είναι όταν ένας εκπαιδευτικός αδιαφορεί για τον όλο και πιο απόμακρο μαθητή που βλέπει καθημερινά στην τάξη του.

Η διασκόρπιση της ευθύνης

Ενα από τα κύρια κίνητρα που προτείνουν οι κοινωνιολόγοι ότι διαμορφώνουν το φαινόμενο της απάθειας του θεατή είναι η διασκόρπιση της ευθύνης -δηλαδή ότι «ο καθένας» ελπίζει ότι «ο άλλος» θα κάνει το πρώτο βήμα και θα επέμβει στην κατάσταση κι έτσι θα αποφύγει τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει η επέμβασή του. Οταν σε μια ομάδα ανθρώπων κανένας δεν επεμβαίνει από την ομάδα, τότε το να είσαι μέλος αυτής της ομάδας αποτελεί δικαιολογία για τη μη επέμβαση. Ετσι μειώνονται οι πιθανότητες να φορτωθεί κάποιος τις ευθύνες των (αρνητικών) αποτελεσμάτων.

*Ποιος είναι ο θεατής (ή παρατυχών);

Ο θεατής (ή παρατυχών) είναι η ονομασία που δίνεται σε έναν άνθρωπο που δεν επεμβαίνει ενεργά σε μια κατάσταση, στην οποία κάποιος άλλος χρειάζεται βοήθεια. Εξ ορισμού λοιπόν οποιοσδήποτε επεμβαίνει ενεργά σε μια κρίσιμη κατάσταση δεν είναι θεατής. Φυσικά οι άνθρωποι μπορεί να επέμβουν για καλό ή κακό λόγο - το ανθρώπινο κίνητρο μπορεί να είναι μπερδεμένο.

Τι θα γινόταν άραγε αν οι άνθρωποι μιλούσαν ανοιχτά ή δρούσαν ενεργά νωρίτερα; Αν, κατά το δυνατόν, προσπαθούσαν περισσότερο να προλαμβάνουν παρά να σπεύδουν εκ των υστέρων να αντιμετωπίζουν τα δυσάρεστα, αλλά κάποιες φορές ίσως και προβλέψιμα αποτελέσματα;

**Μειώνοντας τις πιθανότητες να συμπεριφερθείς με την απάθεια του θεατή

Εχει βρεθεί ότι οι άνθρωποι που γνωρίζουν για το φαινόμενο της απάθειας του θεατή έχουν λιγότερες πιθανότητες να γίνουν απαθείς θεατές και είναι πιο προστατευμένοι από το φαινόμενο αυτό σε σχέση με όσους δεν το γνωρίζουν.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια θα ήταν εύλογο να αναρωτηθεί κανείς μήπως χρειάζεται να μάθουμε περισσότερα για τον εαυτό μας και για το πώς μπορούμε να συνυπάρχουμε καλύτερα με τους συνανθρώπους μας; Μήπως δεν είναι και τόσο ρεαλιστικό να υποθέτουμε ότι η δική μας συμπεριφορά είναι πάντα μόνο δική μας και δεν επηρεάζει τους άλλους; Κάποιος είχε πει ότι «Ο δρόμος για την Κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις», με άλλα λόγια η πρόθεση χωρίς δράση -όπως π.χ. στην περίπτωση της Catherine Genovese- φαίνεται να είναι κάτι παραπάνω από άχρηστη.

Το να συμπαρασταθείς ή να βοηθήσεις ενεργά σε μια κατάσταση δεν σημαίνει πάντα ότι χρειάζεται μια δραστική ή ηρωική πράξη. Μπορεί να έχει πολλές μορφές. Επίσης κάποιες φορές μπορεί να μην είναι εύκολη υπόθεση, να αποτελεί δίλημμα. Εσύ μόνο ξέρεις και είναι δική σου απόφαση για το πώς θα επιλέξεις να πράξεις ή όχι. Οποια κι αν είναι πάντως η απόφασή σου, μπορεί να έχει κάποια σημασία καθώς όλα είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους:

«Γεννιόμαστε λόγω μιας σχέσης, τρεφόμαστε μέσα σε σχέσεις, εκπαιδευόμαστε μέσα σε σχέσεις. Εκπροσωπούμε κάθε βιολογική και κοινωνική σχέση των προγόνων μας, καθώς υπάρχουμε και αλληλεπιδρούμε μέσα σ'αυτό το χώρο που ονομάζουμε "κοινωνία"» (Cottone, 1988).

Ηξερες ότι:

* Μία από τις πιο ανησυχητικές συνέπειες της συναισθηματικά υπερφορτισμένης πληροφόρησης είναι η «απευαισθητοποίηση». Οτι δηλαδή «όταν οι άνθρωποι εκτίθενται υπερβολικά σε υλικό που προκαλεί φόβο και ανησυχία, τότε έχουν την τάση να απευαισθητοποιούνται, να ξεχνούν ή να μην αισθάνονται πια τόσο βιασμένοι, ώστε να είναι εχθρικοί και μη δεκτικοί απέναντι σε ολόκληρο το μήνυμα» (Rogers Macy, 1983). Αυτό φαίνεται να οδηγεί σε ολοένα και μεγαλύτερο κυνισμό και ανοχή αισχρών πράξεων.

* Μία από τις πρώτες ασκήσεις σε υποψήφιους βασανιστές στην Ελλάδα ήταν να εξασκηθούν στην «Απάθεια του Θεατή» (Χαρίτου - Φατούρου, 1983).

**Ακόμα και μόνο η παρουσία ενός τρίτου προσώπου μπορεί να μειώσει την πιθανότητα ή ακόμα και να σταματήσει κάποιον που έχει την πρόθεση να σε απειλήσει ή να σου επιτεθεί.

«Δεν θέλω ν' ανακατευτώ»

Παρακάτω αναφέρω μερικά από τα πιο συνηθισμένα «σλόγκαν» που χρησιμοποιούνται όταν κάποιος παίρνει το ρόλο του «θεατή» (Clarkson, 1996):

**Δεν είναι η δουλειά μου.

**Θέλω να παραμείνω ουδέτερος/-η.

**Δεν θέλω να ταράξω τα νερά.

**Δεν θέλω να την ξαναπατήσω.

**Απλώςακολουθώ εντολές.

**Η κατηγορία του θύματος (φταίνε τα θύματα που έφεραν τον εαυτό τους σε αυτή τη θέση).

**Η βοήθειά μου δεν θα προσφέρει τίποτα.

Η κάθε μία από αυτές τις προτάσεις έχει να κάνει με τον λόγο για τον οποίο κάποιος/-α επιλέγει να μην επέμβει σε μια κατάσταση. Ομως αν είσαι παρών/-ούσα είσαι ήδη αναμεμιγμένος! Δεν συμβαίνει το ίδιο όταν π.χ. παρακολουθείς τηλεόραση. Οταν όμως παρακολουθείς γεγονότα που εκτυλίσσονται μπροστά σου, πώς γίνεται -από τη στιγμή που είσαι παρών/-ούσα- να μην υπάρχεις; Ο ψυχολόγος Mark Tyrell αναφέρει: «Φαίνεται ότι αρκετοί άνθρωποι θα ριψοκινδύνευαν ακόμα και το να πεθάνει ένας συνάνθρωπός τους παρά να πάνε αντίθετα στο ρεύμα της πλειονότητας - δηλαδή στο να δράσουν εκείνη την ώρα διαφορετικά από τους περισσότερους γύρω τους».

enet.gr